Trung - Mỹ chuyển từ 'ghét' sang 'yêu'?

Với phần nhiều những người lạc quan, họ cho rằng cuộc gặp cấp cao tại Sunnylands, California, đầu tháng 6/2013 giữa ông Obama và ông Tập Cận Bình có tầm quan trọng rưa rứa như hai cuộc gặp trước trong lịch sử, đó là giữa cuộc gặp giữa Nixon và Mao Trạch Đông năm 1972 và cuộc gặp giữa Carter và Đặng Tiểu Bình năm 1979. Quả thực, đối với hai cuộc gặp trước, ý nghĩa và những tác động sâu xa của chúng, phải nhiều năm sau, nếu không muốn nói là vài thập kỷ sau, mới thấy được hết. Tuy nhiên, những người bi quan không phải chờ đợi lâu. Các mặt trái của cuộc gặp cấp cao Obama-Tập Cận Bình đã nhanh chóng lộ diện, xuất hiện nhanh hệt như quan hệ Trung - Mỹ vừa chuyển từ "ghét" sang "yêu". Sau khi cuộc gặp vừa chấm dứt, vụ điệp viên Edward Snowden đã ngay tức khắc làm lung lay nền tảng của "mối quan hệ Trung - Mỹ kiểu mới" tưởng chừng khôn xiết chắc chắn được xây dựng dựa trên hơn 90 kênh đối thoại khác nhau và làm lu mờ các ấn tượng tích cực trước đó, bất chấp cam kết của ông Obama rằng sẽ không để quan hệ Mỹ -Trung vỡ lẽ chỉ vì một vụ điệp báo mạng. Tuy nhiên, tác động của nó thì đã rõ và hầu như không thể cản nổi, như nhận xét của cựu Ngoại trưởng Clinton, "vụ Snowden đã phá hoại nghiêm trọng sự tin cậy giữa Bắc Kinh và Washington", với ẩn ý Bắc Kinh đứng đằng sau việc dàn xếp để Snowden chạy trốn khỏi Hồng Kong và không bị trao trả về Mỹ. Rõ ràng, không nên bơm một cách quá mức quan hệ kiểu mới vừa thiết lập giữa Trung Quốc và Mỹ. Mặc dầu hai bên đồng ý về sự cấp thiết phải thiết lập một khuôn khổ quan hệ mới , nhưng việc Trung Quốc dùng thuật ngữ "quan hệ cường quốc kiểu mới", còn Mỹ lại nói về "mô thức hiệp tác kiểu mới" cho thấy sự "đồng sàng dị mộng " giữa hai nước này cũng như việc hai bên hầu như chưa tán thành được về nội hàm quan hệ kiểu mới và họ sẽ phải làm việc nhiều hơn mới ra được các chi tiết cụ thể. Trong khi Mỹ tỏ ra không mấy đằm thắm thì Trung Quốc lại tỏ ra phấn khởi với việc thiết lập "quan hệ cường quốc kiểu mới", vốn được ông Tập Cận Bình đưa ra trước hết trong chuyến thăm Mỹ tháng 2/2012 và sau đó khái niệm này được phía Trung Quốc phát triển thêm về mặt nội hàm, trình bày rõ nhất qua bài phát biểu của Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Thôi Thiên Khải, người hiện đang là Đại sứ Trung Quốc tại Mỹ. Có hai điểm đáng chú ý. Một là, Trung Quốc chỉ đặt vấn đề xây dựng quan hệ "cường quốc kiểu mới" với Mỹ, chứ không phải với bất kỳ nước lớn nào khác như Ấn Độ, Nga hay Nhật Bản. Bằng cách này, Trung Quốc tự xếp mình ngang hàng với Mỹ, và cùng với Mỹ xây dựng một dạng "thứ tự mini" để xử lý quan hệ song phương, các vấn đề khu vực và toàn cầu. Hai là, cách giảng giải về quan hệ đối tác kiểu mới cũng hoàn toàn khác nhau. Trong khi Trung Quốc nói nhiều đến sự "nhất trí" miêu tả qua bài phát biểu trong cuộc gặp giữa Ủy viên Quốc vụ phụ trách đối ngoại Dương Khiết Trì với Ngoại giao đoàn tại Bắc Kinh ngay sau cuộc họp. Trái lại, Mỹ lại nhấn mạnh đến các điểm dị biệt, giảm nhẹ hoặc thậm chí không đả động gì về các "thỏa thuận" giữa hai bên. Ngay sau cuộc gặp, đích thân ông Obama đã phải gọi điện trực tiếp cho Tổng thống Hàn Quốc Park Geun Hye và Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe nhằm giảm lo ngại của hai đồng minh thân cận Mỹ ở châu Á rằng không có bất kì thỏa thuận nào giữa Mỹ và Trung Quốc ảnh hưởng tới lợi ích an ninh của họ.... Liệu quan hệ "cường quốc kiểu mới" đang hình thành này có đáng lo ngại không? Vụ Snowden là một ví dụ cho thấy nền móng quan hệ Mỹ -Trung tuy to lớn và tưởng chừng chắc chắn nhưng thực chất lại xây bằng kính, mỏng manh và rất dễ tổn thương. Các sứt mẻ trong quan hệ Mỹ -Trung có cội rễ sâu xa hơn nhiều. Về mặt song phương, rạn nứt càng ngày càng rõ nét kể từ thời điểm bắt đầu xảy ra khủng hoảng tài chính 2008-2009 với dấu hiệu rõ ràng cho cuộc "li dị" Mỹ-Trung, theo nhận xét nghiên cứu lịch sử tài chính người Anh Niall Ferguson. Khi vai trò của Trung Quốc với tư cách là chủ sở hữu và khách hàng chính mua trái khoán chính phủ Mỹ giảm đi thì sợi dây kết nối kinh tế Mỹ -Trung không còn bền chặt như xưa và Mỹ có thể thi hành chính sách cả quyết hơn với Trung Quốc mà không sợ tác động mạnh tới kinh tế của mình. Trên bình diện quốc tế, sự cạnh tranh ảnh hưởng, thị trường, nguồn tài nguyên giữa hai nước càng ngày càng trở nên quyết liệt từ Trung Đông, châu Âu, châu Mỹ Latin và gần đây nhất là tại Trung Mỹ, khu vực sân sau sát ngay nước Mỹ. Ví dụ như tại châu Phi, cùng thời điểm Trung Quốc tổ chức Hội nghị thượng đỉnh Trung Quốc - châu Phi bên lề cuộc hộp BRICK tại Durburn (Nam Phi) tháng 3 năm nay thì tại Washington, Tổng thống Obama cũng họp Hội nghị thượng đỉnh với nguyên thủ của 4 nhà nước châu Phi bàn về cộng tác kinh tế và phát triển. Tại Trung Mỹ, chuyến thăm của ông Tập Cận Bình tới Mexico, Costa Rica, Trinidat và Tobago ngay trước chuyến thăm Mỹ vừa qua cho thấy Trung Quốc đã đổi thay chính sách, không còn tiêu cực để Mỹ làm mưa làm gió ở châu Á với chiến lược "tái thăng bằng", kìm nén và đẩy Trung Quốc vào thế tiêu cực. Giờ đây, Trung Quốc cũng chủ động tấn công Mỹ ngay tại sân sau mà Mỹ đã xác lập từ thế kỷ XIX với "Charm Offensive 2.0" trong đó Trung Quốc vừa đóng vai trò là mối manh kinh tế, vừa cung cấp đòn bẩy thương nghiệp và đầu tư. Điều này gợi nhớ không khí khi mà Chiến tranh lạnh Xô - Mỹ vào thời kỳ đỉnh cao cuối những năm 1970, khi cả Mỹ và Liên Xô đều dàn trận và tìm cách nắn gân nhau để cạnh tranh ảnh hưởng tại thế giới thứ ba. Về lâu dài, các cạnh tranh này giữa Trung Quốc và Mỹ sẽ ít có chiều hướng giảm mà càng ngày càng có xu hướng gia tăng khoảng cách do sức mạnh giữa một cường quốc đang trỗi dậy là Trung Quốc và một cường quốc đã được thiết lập là Mỹ ngày càng thu hẹp. Xét trong bối cảnh đó, thỏa thuận giữa hai nước về việc xây dựng "khuôn khổ quan hệ mới" thực chất chỉ là tạm "đông cứng" các dị đồng đang âm ỉ giữa họ với nhau, chứ không phải và chẳng thể giải quyết được chúng một cách cơ bản và lâu dài. Tuy nhiên, về ngắn hạn ít ra bầu không khí hòa hoãn mới cũng giúp hai bên có điều kiện để tụ tập giải quyết các vấn đề nội chính bức bách của mình. Đối với Trung Quốc, đó là làm sao để ngăn chặn, quản lý và giải quyết những thách thức bên trong đang đe dọa thành quả canh tân của hơn 30 năm qua và qua đó, giúp Trung Quốc. Đó là: (i) căn bệnh kinh tế và tài chính như của nước Mỹ trong thời đoạn tiền khủng hoảng 1929 - 1933; (ii) tham nhũng, chênh lệch giàu nghèo và sự chậm trễ trong đổi mới thể chế để theo kịp sự tăng trưởng kinh tế đã gây nên làn sóng các biến động từng lớp tràn qua và làm rung rinh các nền kinh tế có chừng độ thành công tượng tương như của Trung Quốc như Ấn Độ, Chi-lê, Thổ Nhĩ Kỳ và Brazil. Đối với Mỹ, đó là làm sao duy trì đà phục hồi kinh tế và tăng trưởng, giảm tỉ lệ thất nghiệp, nợ công liên bang và thâm hụt ngân sách.