Nhà tập thể cũ qua lăng kính Nguyễn Mạnh Hùng

Bốn xếp đặt liên đới tới các chủ để quen thuộc với người tình thích nghệ thuật của Hùng: những chiến cơ được khắc họa theo cách nhân từ hơn là những thực thể phá hủy, con người đang cai trị tự nhiên, việc dùng cảnh quan núi non hào nhoáng làm nền nã biểu hình, các viên chức an ninh mang đồ phòng chống bạo loạn, ngôi làng đang trong quá trình thành phố hóa cao độ ở Hà Nội. Hình ảnh tại triển lãm Tác phẩm cuối cùng, nức tiếng hơn cả và cũng có quy mô lớn hơn cả trong triển lãm này. Nó là khám phá tiếp theo của nghệ sĩ về cuộc sống bị nhồi nhét chật chội, các khu tập thể, chung cư cao tầng ở tỉnh thành. Trong tác phẩm lần này cũng như những lần trước đó, chúng được giới thiệu là các khu nhà tập thể theo kiểu Liên Xô, xây dựng ở Hà Nội trong khoảng những năm 1960 và vẫn còn được sử dụng đến tận hôm nay, cho dù đang trở nên những mối đe dọa cho tính mạng con người. Thường thì khi sống chen chúc, chật chội trong những cái làng tỉnh thành như vậy, bản năng sinh tồn mách bảo người ta phải tìm mọi cách cơi nới, rộng hơn chút nào hay chút đó, rồi khi ấm no hơn, lại cá nhân chủ nghĩa hóa không gian của mình bằng mọi thứ có thể, nhằm kiểm soát được mọi thứ mà nguời ta thấy là chúng hoàn toàn là của mình. Hùng lớn lên trong một khu tập thể có thực ngoài đời như vậy, như mọi đứa trẻ khác, anh cũng vui thú những trải nghiệm sống cộng đồng láng giềng, song đồng thời lại tách mình khỏi những chuyện cãi vã lặt vặt, chia rẽ nhau to nhỏ hay sôi sục - vốn khiến cho cuộc sống tập thể làng xã thành như tòa án cùng với bao phiền não. Vì thế, những người sống ở đó đã biến căn hộ của mình thành “trở lực vật”, có thể cách ngăn họ với những kẻ láng giềng tò mò tọc mạch, ngồi lê đôi mách, ghen ăn tức ở và cả cứng đầu cứng cổ nữa, trong khi nhân viên chính quyền lại quyết muốn phá dỡ bít tất mọi cơi nới đó đi… Tác phẩm cao hai mét này được dựng lại một cách trác việt, cho dù phải vận tải từ tận Sài Gòn ra Hà Nội, dễ dàng vừa vặn thành nhiều gian tách biệt. Nếu là một kẻ thóc mách, khi tiến đến gần hơn, nhìn săm soi vào những ô cửa sổ hoặc cửa chớp được thu lại nhỏ xíu, bạn vẫn có thể tưởng tượng ra họ (những con người tập thể) cùng tiếng huyên náo cộng đồng ở đó… Hùng gọi xếp đặt mới nhất là này “Chiến lũy” và đặt trên đỉnh của nó nhiều bao tải lớn đầy cát, có nhẽ biến cả tòa nhà thành một phép ẩn dụ cho từng không gian sống cá nhân chủ nghĩa, song cũng thêm vào đó một cảm thức về sự thật khi bạn nhìn và ngẫm về nỗi giằng co bao tay của những cư dân trong diện phải giải tỏa, di dời, nếu chỗ ở có giá trong nội đô của họ bị ép định giá thấp hơn thị trường nhiều lần, mở đường cho từng lớp trên trỗi dậy và rồi sau đó, họ thường được đề xuất nhận nhà ở ngoại thành, nơi cả cộng đồng lại đấu quy trình “dựng trở ngại vật”… Ai đó tự hỏi nếu giả sử chúng ta đến tuổi khi các tòa nhà này trở nên những thứ “bị đe dọa tuyệt chủng”, có thể việc lên danh sách di sản phải được vận dụng với một đôi tòa nhà còn sót lại, hoặc làm như những nước ấm no khác, bảo tồn mặt trước và xây dựng mới ngay phía sau. Ai đó có thể tự hỏi nếu tự bạch nghệ thuật mang tính châm biếm của Hùng có thể chấm dứt như một công trình tưởng vọng trơ trẽn cho một kí vãng sống cộng đồng chen chúc. Tôi thì vững chắc biết rằng những thứ được (cơi nới, đặt để) ở mặt trước tòa nhà là rất đáng vào danh sách bảo tàng. Không may là việc lập danh sách bảo tồn sẽ không cung cấp được chỗ ở cho những người từng cư ngụ trong các khu tập thể ấy, và tất nhiên, đó là phần căn bản trong bất cứ cách đọc hiểu nào về các tòa chung cư của Hùng. Quờ quạng, khi được biểu hiện trong tranh hay điêu khắc của Hùng, đều có thể được diễn giải như là những hành tinh có người ở riêng lẻ, xoay quanh quỹ đạo ác siêu thực do tài năng phi thường của Hùng tạo nên. Tôi có tìm hiểu phần nào về thực tế này và biết là có những khu nhà tập thể gắn liền với các cơ quan, cục vụ viện quốc gia, mang tên của những nơi đó vì đơn giản, chúng được xây rồi phân chia cho cán bộ nhân viên trong biên chế cơ quan. Những căn hộ nhỏ, có khi chỉ là 23m2, sau khi được chia, người ta cũng có thể bán đi. Khi ngày giải tỏa đến, nhiều chủ sở hữu vẫn chây ì vì có nhẽ cố đợi vận may, làm tiền, hoặc cũng chỉ là chịu đựng sự đổi thay và việc ra quân giải tỏa của chính quyền. Hùng tiếp kiến tìm hiểu, nghiên cứu “nghĩ suy về cộng đồng, những sự mâu thuẫn tồn tại trong và ngoài những tầng lớp được dựng nên, và những rối rắm của phát triển thành phố cũng như nghĩa vụ cá nhân chủ nghĩa.” Nó cũng giống như sự nghiên cứu cấp thiết và thường vẫn đang tiếp kiến diễn ra ở trong sờ soạng các xã hội, nơi cuộc sống tỉnh thành vốn dành cho cả thảy nhưng sự giàu có thì là một sắp đặt của cho và nhận, song hành với tình trạng những bộ phận cư dân nghèo khổ nhất lại bị ngược đãi. Tất tật các bộ phận (xã hội) đều dựng lên trở ngại vật của họ. Vùng đất “sinh thái” mới đây nhất, dành cho cuộc sống tốt đẹp hơn ở gần làng gốm Bát Tràng, là một ví dụ của tình trạng người giàu đã dựng các trở ngại vật đối với những kẻ thuộc thế giới bên ngoài nhưng có việc phải ra vào đó bởi một lực lượng bảo vệ riêng – một số nhà còn dựng các hàng rào, hào bảo vệ mang tính tượng trưng bao quanh. Những người nghèo nông thôn nhập cư vào thành thị thì dựng nên các barie mỏng manh, cá nhân chủ nghĩa trong khu ổ chuột của mình, xác định không gian cá nhân có giới hạn và ngóng chúng sẽ bảo vệ họ trước những gì bạo lực hơn…. Như đã nói, các sáng tác của Hùng luôn cho tôi đủ thứ để ngẫm ngợi. Một triển lãm đỉnh cao… Cảm ơn Manzi đã nhìn xa trông rộng, đem triển lãm này về đây và là thời cơ để một trong những nghệ sĩ tài năng nhất Việt Nam về lại cội gốc của mình. Trong thông cáo báo chí của Manzi, có đoạn Nguyễn Mạnh Hùng là một trong những nghệ sĩ trẻ quan yếu nhất của Việt Nam hiện thời. Một trong NHỮNG NGƯỜI quan yếu NHẤT, đúng vậy! Cho dù ở tuổi 37! Tôi, có lẽ muốn gọi anh ấy là một trong những nghệ sĩ ở giữa sự nghiệp quan yếu nhất của Việt Nam – điều này thì không ai có thể chối cãi được! Bài:Kiếm Văn Tìm ( Hanoi Grapevine ) Ảnh:Nguyễn Mạnh Hùng, Trung tâm Manzi Bạn quan hoài tới đời sống showbiz thế giới và Việt Nam. Bạn có trong tay những thông tin chính xác mới nhất, "nóng" nhất về những người nức tiếng? Bạn thích biên dịch các bài viết về "sao", về thế giới văn hóa - nghệ thuật, về các sự kiện đình đám...? Hãy gửi thông tin, bài viết và hình ảnh bạn có cho chuyên mục tiêu khiển của Đẹp Onlinetại đây. Bài viết được đăng sẽ nhận nhuận bút theo quy chế của Tòa soạn. Trân trọng!