Bà thêm mới vào cô.

Khi thấy không thể sống trơ được mãi, bà đi giữ con cho hầu hết các gia đình trong làng. O không thể đáp thay cho cháu được. - Làm người là thế nào hở gác? Thế còn nhỏ, cháu không phải là người à? - Tôi lại hỏi. Nhưng đàn ông trong làng tin là bà không sinh nở được nên không ai đến hỏi bà làm vợ nữa. Hồi còn con gái, bà có sắc đẹp. Gác tôi cũng không nhắc lại nữa.

Và trẻ nít trong làng đều gọi bà là Cô. Tôi cứ đinh ninh bà là chị ruột bố tôi. Đến đường cái lớn, bà mới trao lại em gái cho mẹ tôi. Khi tiễn bà đi, tôi mang hộ bà cái xéo vải ra ngõ, còn bà thì bế đứa em gái của tôi. Trẻ con trong làng đi đưa đám bà đông nghịt. Thời gian như gió cuốn thổi qua trí nhớ con người, làm bào mòn trí tưởng.

Tôi nghe một cách say sưa, và quên đi câu hỏi của mình chưa được gác trả lời.

Tôi còn nhớ, dường như trong lúc kêu khóc trên nấm mộ của bà cùng với những đứa trẻ khác, tôi đã gào lên cái câu hỏi mà có lần tôi đã hỏi bà: - Làm người là thế nào hở gác? Cũng có thể là trí tưởng của tôi không được rõ ràng cho lắm. Bà đi về phía cuối làng. Tôi không ngờ, chỉ mấy hôm sau, bà chết ở một gia đình cuối làng, nơi có một đứa trẻ con mới ra đời được mấy ngày.

Lúc ấy, bà còn tuổi thanh niên. Lâu lắm, tôi mới biết bà không phải chị ruột bố. Tôi tin điều ấy, vì cho tới lúc trưởng thành rồi nhiều lúc ngồi nghĩ ngợi, câu hỏi ấy lại vang lên trong đầu “làm người là thế nào?”. Bà không ăn nhiều, chỉ luôn tay gắp cho anh em tôi những thức ăn ngon dành riêng cho bà.

Bà nhớ tên từng đứa một, và còn biết rõ đứa nào hay đái dầm, đứa nào hay khóc thét và đứa nào hay nhè.

Nhưng không hiểu sao tôi cứ đinh ninh là mình đã gào lên như vậy trước nấm mồ bà o, nấm mồ của con người mà tôi chẳng thể nào quên được. Có thể o tôi không giảng giải cho tôi được. Chẳng lẽ lớn lên, tôi cũng đi giữ các cháu như canh để làm người? Tôi muốn tra hỏi canh nhưng vì thấy thương bà, nên lại thôi.

Hai mẹ con ở với nhau, mẹ bà chết, bà ở một mình cho đến già. Nhưng rồi một lần, tôi hỏi o: - o làm gì hở o? - gác giữ các cháu, chứ còn làm gì nữa - gác tôi nói. Lưng bà hơi còng xuống, xéo vải trên lưng càng làm cho dáng đi của bà còng hơn.

Trẻ nít trong làng, hễ thấy bà là chạy theo chào hỏi. Mẹ tôi nói, bà sang làng bên, giữ con cho một người cháu gái lấy chồng ở bên đó. Bà là người họ hàng xa bên nội nhà tôi. Giữ các cháu là làm người. Tôi đã hỏi mẹ tôi là bà canh đi đâu. Bà đã giữ em cho ba má tôi đi làm đồng. Dạo ấy, mẹ tôi chưa sinh em gái.

Miệng không còn chiếc răng nào. - Con chó con của gác, lớn lên như một nàng công chúa nhé! - Bà nói - Còn cậu hoàng tử này đừng hỏi gác nhiều như thế nữa. Đứa em gái của tôi lại khóc. Khi đứa em gái tôi đã cứng cáp, canh tôi sửa soạn áo xống bỏ vào chiếc xéo vải. - Lớn lên cháu sẽ làm người - Cô tôi nói, âu yếm.

Giọng ru của bà thật ấm dịu, ngọt. Bà già lắm rồi. Lá tre khô rơi xuống mái tóc bạc trắng của bà, rơi xuống cái xéo vải màu nâu cũ kỹ của bà. Trong làng có ai sinh nở gọi bà, bà đến ngay. Có thể Cô tôi quên bẵng câu hỏi của tôi. Cái cối giã trầu bằng đồng của bà lốm đốm những vết vôi trắng, còn cái chìa của nó có ba răng thì cũng đã mòn tù.

Tết nào tôi cũng được bà mừng tuổi bằng tờ bạc hai hào mới cứng. Cô tôi nói vậy, tức là gác đang làm người. Nhưng đầu óc tôi bởi vậy mà âm âm i i như có tiếng cối xay suốt buổi. Mỗi lần như vậy, tôi lại tìm thêm một cách đáp cho mình. - O lớn vậy mà gác không làm người à? - Cái thằng chỉ nói dại! Tôi cụt hứng, không hỏi nữa. Vậy mà không mấy khi thấy bà buồn.

Mà làm sao không thương bà được. Bà bỏ nhà chồng về ở với mẹ. Có một dạo, tôi bỗng thấy vắng bà trong nhà.

Hai hào có thể mua được một gói kẹo ngọt, hoặc mười cái pháo hoa thăng thiên. Chúng tôi khóc to khi người lớn đặt hậu sự bà xuống huyệt. Lớn lên, cháu sẽ tự giải đáp lấy. Có nhẽ mãi mãi, cho đến khi nhắm mắt tôi còn phải đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi tuổi thơ tôi. Truyện ngắn của Nguyễn Trọng Tạo. Khi rời đứa cháu này để đến với đứa cháu khác, bà thường mang trên vai một cái xéo vải, trong đó đựng mấy bộ áo quần, cái hộp đồng đựng cau trầu.

Bà sống với con nít như vậy, dễ đến mấy chục năm rồi. - Gác ơi, lớn lên cháu làm gì? - tôi hỏi bà o đang ru đứa em nhỏ của tôi trên võng. Gác tôi không trả lời tôi mà bà vỗ vỗ vào chăn lót nó, ru cháu. Chắc trước kia bà cũng giữ tôi như giờ bà giữ em gái tôi. Hôm ấy, bố mẹ tôi làm một bữa ăn tiễn canh. Bà lấy chồng được năm năm thì người chồng bảo bà không có con, đòi lấy vợ hai.

Có những câu hỏi như thế đấy, nó mãi mãi dành riêng cho con người trên địa cầu. Nhiều người phải lòng bà.